یکی از عجیب‌ترین عملیات‌های جاسوسی تاریخ جنگ سرد، نه در خاک دشمن، بلکه در عمق پنج کیلومتری اقیانوس آرام اتفاق افتاد. سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (CIA) در عملیاتی فوق‌محرمانه تلاش کرد یک زیردریایی شوروی حامل موشک‌های هسته‌ای را از کف اقیانوس بیرون بکشد؛ مأموریتی که برای اجرای آن یک کشتی غول‌پیکر ساخته شد و یک میلیاردر آمریکایی نقش پوششی کلیدی ایفا کرد.
به گزارش تکراتو، این عملیات که با نام «پروژه آزوریان» (Project Azorian) شناخته می‌شود، از بلندپروازانه‌ترین پروژه‌های اطلاعاتی و مهندسی قرن بیستم بود. اسناد منتشرشده سیا نشان می‌دهند که آمریکا برای دستیابی به اسرار نظامی شوروی، سال‌ها روی طراحی تجهیزات پیشرفته بازیابی در اعماق دریا کار کرده بود.
ناپدیدشدن مرموز زیردریایی K-129 شوروی
ماجرا در مارس ۱۹۶۸ آغاز شد؛ زمانی که زیردریایی K-129 متعلق به نیروی دریایی اتحاد جماهیر شوروی در جریان یک مأموریت نظامی در اقیانوس آرام ناپدید شد.
این زیردریایی از کلاس Golf II بود و سه موشک بالستیک مجهز به کلاهک هسته‌ای حمل می‌کرد. پس از قطع ارتباط با پایگاه، نیروی دریایی شوروی عملیات گسترده‌ای را برای یافتن آن آغاز کرد.
بااین‌حال، جست‌وجوها نتیجه‌ای نداشت و سرانجام مشخص شد که زیردریایی همراه با ۹۸ خدمه خود در اقیانوس غرق شده است.
درحالی‌که شوروی نتوانسته بود محل دقیق حادثه را پیدا کند، آمریکایی‌ها با استفاده از تجهیزات پیشرفته شنود زیرآبی موفق شدند محدوده سقوط زیردریایی را شناسایی کنند.
لاشه K-129 در عمق حدود ۵۰۰۰ متری اقیانوس آرام قرار داشت؛ جایی که دسترسی به آن با فناوری‌های آن دوران تقریباً غیرممکن به نظر می‌رسید.
چرا آمریکا به دنبال زیردریایی شوروی بود؟
در دوران جنگ سرد، دستیابی به اطلاعات نظامی طرف مقابل اهمیت راهبردی بسیار زیادی داشت.
زیردریایی K-129 علاوه بر موشک‌های هسته‌ای، تجهیزات ارتباطی، سامانه‌های نظامی و احتمالاً اسناد محرمانه‌ای را حمل می‌کرد که بررسی آن‌ها می‌توانست اطلاعات ارزشمندی درباره توانایی‌های شوروی در اختیار آمریکا قرار دهد.
مقام‌های اطلاعاتی ایالات متحده به این نتیجه رسیدند که بازیابی لاشه زیردریایی، با وجود هزینه و خطرات فراوان، ارزش سرمایه‌گذاری دارد.
در نهایت، سیا مسئولیت اجرای مأموریتی را بر عهده گرفت که بعدها پروژه آزوریان نامیده شد.
نقش هاوارد هیوز در یکی از بزرگ‌ترین عملیات‌های جاسوسی تاریخ
یکی از مهم‌ترین چالش‌های سیا، مخفی نگه‌داشتن هدف واقعی عملیات بود.
آمریکا برای بیرون‌کشیدن زیردریایی به کشتی بسیار بزرگی نیاز داشت که بتواند تجهیزات سنگین را تا عمق چند کیلومتری پایین ببرد.
ساخت چنین کشتی غیرمعمولی قطعاً توجه سرویس‌های اطلاعاتی شوروی را جلب می‌کرد.
برای حل این مشکل، سیا از هاوارد هیوز، میلیاردر مشهور آمریکایی، کمک گرفت.
طبق داستان رسمی، هیوز قصد داشت با ساخت یک کشتی پیشرفته، استخراج مواد معدنی از بستر اقیانوس را آغاز کند.
این پوشش تجاری به سیا اجازه می‌داد تجهیزات موردنیاز عملیات را بدون آشکارشدن هدف اصلی توسعه دهد.
کشتی ساخته‌شده با نام Hughes Glomar Explorer شناخته شد.
کشتی گلومار اکسپلورر چگونه کار می‌کرد؟
گلومار اکسپلورر یکی از پیچیده‌ترین کشتی‌های مهندسی زمان خود بود.
این شناور حدود ۱۸۹ متر طول داشت و به تجهیزات ویژه‌ای مجهز شده بود که امکان بازیابی اجسام بسیار سنگین از اعماق اقیانوس را فراهم می‌کردند.
مهم‌ترین بخش کشتی، یک چنگک مکانیکی عظیم بود که برای گرفتن بدنه زیردریایی طراحی شده بود.
این چنگک با استفاده از مجموعه‌ای از لوله‌های فولادی و سیستم‌های هیدرولیکی به کف اقیانوس فرستاده می‌شد.
مهندسان همچنین محفظه بزرگی در بخش مرکزی کشتی طراحی کرده بودند که امکان انتقال قطعات بازیابی‌شده به داخل شناور را فراهم می‌کرد.
به این ترتیب، بخش‌های زیردریایی می‌توانستند بدون دیده‌شدن توسط کشتی‌های عبوری یا ماهواره‌های جاسوسی، وارد گلومار اکسپلورر شوند.
آغاز عملیات مخفی در تابستان ۱۹۷۴
در چهارم جولای ۱۹۷۴، کشتی گلومار اکسپلورر به منطقه‌ای در اقیانوس آرام رسید که بقایای K-129 در آن قرار داشت.
خدمه عملیات آماده‌سازی تجهیزات را آغاز کردند و چنگک مکانیکی به‌آرامی به سمت کف اقیانوس حرکت کرد.
این فرایند بسیار حساس بود؛ زیرا تجهیزات باید در شرایط فشار شدید آب و جریان‌های اقیانوسی، دقیقاً روی لاشه زیردریایی قرار می‌گرفتند.
در همین زمان، شناورهای شوروی نیز در نزدیکی منطقه حضور پیدا کردند.
بااین‌حال، خدمه آمریکایی همچنان وانمود می‌کردند که مشغول عملیات استخراج مواد معدنی هستند.
پس از چندین روز تلاش، چنگک مکانیکی موفق شد بخشی از بدنه زیردریایی را بگیرد و عملیات بالا کشیدن آن آغاز شد.
شکست غیرمنتظره در حساس‌ترین لحظه عملیات
در ابتدا همه‌چیز مطابق برنامه پیش می‌رفت.
تجهیزات قدرتمند گلومار اکسپلورر توانستند بقایای زیردریایی را از کف اقیانوس جدا کنند.
اما در میانه مسیر، بخشی از سازه تحت فشار دچار شکستگی شد.
در نتیجه، قسمتی از زیردریایی دوباره به کف اقیانوس سقوط کرد و تنها بخش باقی‌مانده در چنگک به سطح منتقل شد.
این اتفاق باعث شد پروژه آزوریان نتواند به تمام اهداف اولیه خود دست پیدا کند.
بااین‌حال، سیا موفق شده بود بخشی از یک زیردریایی نظامی شوروی را از عمق حدود پنج کیلومتری اقیانوس بازیابی کند؛ دستاوردی که از نظر مهندسی اهمیت بسیار زیادی داشت.
آمریکایی‌ها چه اطلاعاتی از زیردریایی به دست آوردند؟
یکی از مهم‌ترین پرسش‌های مربوط به پروژه آزوریان این است که سیا دقیقاً چه اطلاعاتی از بخش بازیابی‌شده زیردریایی به دست آورد.
جزئیات کامل دستاوردهای اطلاعاتی عملیات همچنان به‌صورت عمومی مشخص نیست.
برخی گزارش‌ها از بازیابی تجهیزات نظامی و قطعات مرتبط با تسلیحات زیردریایی حکایت دارند.
بااین‌حال، اسناد منتشرشده سیا نشان می‌دهند که این سازمان با وجود ناکامی در بازیابی کامل زیردریایی، عملیات را یک دستاورد اطلاعاتی مهم ارزیابی کرده است.
در جریان بررسی بقایا، پیکر شش ملوان شوروی نیز پیدا شد.
خدمه آمریکایی برای این افراد مراسم تدفین نظامی در دریا برگزار کردند. سال‌ها بعد، فیلم این مراسم به مقام‌های روسیه تحویل داده شد.
چگونه یکی از محرمانه‌ترین پروژه‌های سیا فاش شد؟
با وجود اقدامات گسترده امنیتی، راز پروژه آزوریان برای همیشه پنهان نماند.
در سال ۱۹۷۴، سرقت اسناد از یکی از دفاتر مرتبط با هاوارد هیوز باعث شد اطلاعاتی درباره ارتباط او با سازمان سیا در معرض افشا قرار بگیرد.
در سال ۱۹۷۵، رسانه‌های آمریکایی جزئیات بیشتری درباره مأموریت واقعی گلومار اکسپلورر منتشر کردند.
انتشار این اطلاعات، برنامه آمریکا برای بازگشت به محل زیردریایی و بازیابی بخش‌های باقی‌مانده را با مشکل مواجه کرد.
در نهایت، دولت آمریکا عملیات دوم را لغو کرد.
میراث پروژه آزوریان؛ شاهکار مهندسی یا شکست اطلاعاتی؟
پروژه آزوریان از نظر دستیابی به تمام اهداف اطلاعاتی، موفقیت کاملی محسوب نمی‌شد؛ زیرا بخش قابل‌توجهی از زیردریایی دوباره به کف اقیانوس سقوط کرد.
بااین‌حال، این عملیات نشان داد که فناوری‌های پیشرفته مهندسی می‌توانند انجام مأموریت‌هایی را ممکن کنند که پیش‌تر غیرقابل‌اجرا به نظر می‌رسیدند.
توسعه تجهیزات بالابر سنگین، سیستم‌های کنترل موقعیت کشتی و فناوری‌های عملیاتی در اعماق دریا از مهم‌ترین دستاوردهای فنی این پروژه بودند.
امروزه پروژه آزوریان همچنان یکی از مشهورترین نمونه‌های ترکیب جاسوسی، مهندسی پیشرفته و عملیات مخفی در تاریخ جنگ سرد محسوب می‌شود.
دیدگاه‌ها