یک مثلث سیاه عظیم در میدان Plaza de Cibeles مادرید، برای چند روز یکی از شناخته‌شده‌ترین مناظر این شهر را تغییر داد. این سازه که PANOPTICON نام داشت، صرفاً یک اثر هنری نبود؛ بلکه بازدیدکنندگان را مستقیماً وارد تجربه‌ای درباره نظارت، حریم خصوصی و کنترل می‌کرد.
این اثر توسط هنرمند شهری اسپانیایی SpY ساخته شده و در قالب برنامه Madrid es Paisaje 2026 از ۲۰ تا ۲۴ اکتبر مقابل Palacio de Cibeles به نمایش درآمد. سازه در اطراف خود دریچه‌هایی داشت که به نمایشگرهای متصل به دوربین‌های CCTV ختم می‌شدند.
مثلث سیاه ۲۰ متری در قلب مادرید
PANOPTICON به‌شکل یک مثلث سیاه بزرگ طراحی شده بود که هر ضلع آن حدود ۲۰ متر طول داشت.
ظاهر کاملاً سیاه و هندسی سازه در مقابل معماری تاریخی و پرجزئیات Palacio de Cibeles تضاد بسیار زیادی ایجاد می‌کرد و بخشی از منظره معمول میدان را نیز از دید عابران می‌پوشاند.
اما هدف اثر فقط مسدود کردن دید نبود. بازدیدکنندگان با نزدیک شدن به سازه، دریچه‌های کوچکی را روی بدنه آن پیدا می‌کردند.
پشت هر دریچه یک دوربین مداربسته بود
داخل دریچه‌ها نمایشگرهایی قرار داشت که تصاویر زنده دوربین‌های CCTV نصب‌شده روی قسمت بالایی سازه را نمایش می‌دادند.
از طریق این دوربین‌ها، بازدیدکنندگان می‌توانستند عابران، خودروها، ساختمان‌ها و بخش‌های مختلف میدان را از زاویه‌ای متفاوت مشاهده کنند.
درواقع فردی که چند لحظه قبل خودش در میدان در معرض دید دوربین قرار داشت، با نگاه کردن داخل سازه به شخصی تبدیل می‌شد که دیگران را زیر نظر دارد.
تماشاگر همزمان ناظر و تحت‌نظر بود
ایده اصلی PANOPTICON بر همین تناقض بنا شده است.
فرد برای دیدن قسمت‌هایی از شهر که سازه از دید مستقیم او پنهان کرده بود، مجبور می‌شد از سیستم نظارتی استفاده کند.
در همان زمان، افراد دیگری نیز ممکن بود از دریچه‌ای دیگر یا از طریق دوربین‌های نصب‌شده روی سازه درحال مشاهده همان شخص باشند.
SpY می‌گوید هدف اثر این است که مخاطب متوجه شود تا چه اندازه سیستم‌های نظارتی وارد زندگی روزمره شده‌اند و چگونه خود ما نیز داوطلبانه در آن‌ها مشارکت می‌کنیم.
نام Panopticon از یک زندان قدیمی الهام گرفته شده است
نام این اثر به مفهوم «پانوپتیکون» برمی‌گردد؛ طرحی که جرمی بنتام، فیلسوف انگلیسی، در قرن هجدهم برای زندان پیشنهاد کرده بود.
در طراحی بنتام، نگهبان در برجی مرکزی قرار می‌گرفت و می‌توانست زندانیان را مشاهده کند، درحالی‌که زندانی نمی‌دانست در هر لحظه واقعاً تحت‌نظر است یا خیر.
همین احتمال دائمی دیده‌شدن می‌توانست باعث شود فرد رفتار خود را کنترل کند.
PANOPTICON همین مفهوم را به فضای شهری مدرن منتقل می‌کند؛ جایی که دوربین‌ها، تلفن‌های هوشمند و سیستم‌های دیجیتال تقریباً همیشه اطراف ما حضور دارند.
مسئله فقط دوربین‌های خیابانی نیست
پیام اثر SpY فراتر از دوربین‌های CCTV است.
در دنیای امروز مردم دائماً از محیط اطراف خود عکس و ویدیو می‌گیرند، محتوای آن را منتشر می‌کنند و از طریق دستگاه‌های دیجیتال بخشی از زندگی خود را در معرض دید دیگران قرار می‌دهند.
از نگاه این اثر، ما فقط قربانی سیستم‌های نظارتی نیستیم؛ بلکه در بسیاری از مواقع خودمان هم بخشی از آن‌ها هستیم.
هنرمند با قرار دادن بازدیدکننده در جایگاه شخصی که دیگران را از طریق دوربین می‌بیند، تلاش می‌کند این موضوع را ملموس‌تر کند.
PANOPTICON فقط چهار روز در مادرید حضور داشت
این اثر دائمی نبود و به‌عنوان بخشی از برنامه هنری Madrid es Paisaje 2026 در میدان Cibeles نصب شد.
براساس اعلام رسمی شهرداری مادرید، PANOPTICON از ۲۰ تا ۲۴ اکتبر در مقابل CentroCentro قابل بازدید بود و ورود به آن نیز رایگان بود.
این پروژه یکی از برنامه‌های هنری شهر مادرید برای بررسی رابطه میان هنر، فضای عمومی و نحوه درک شهر محسوب می‌شد.
در نهایت PANOPTICON با یک ایده نسبتاً ساده، مخاطب را با پرسشی مهم روبه‌رو می‌کند: وقتی دوربین‌ها به بخشی عادی از محیط اطراف تبدیل شده‌اند، دقیقاً چه کسی درحال تماشای چه کسی است؟
دیدگاه‌ها