در فوریه ۲۰۰۴، مارک زاکربرگ و چند دانشجوی هاروارد شبکهای ساده به نام TheFacebook را راهاندازی کردند. این وبسایت در ابتدا فقط یک فهرست آنلاین برای ارتباط دانشجویان بود، اما خیلی زود از مرزهای دانشگاه عبور کرد و به بخشی از زندگی روزمره میلیاردها نفر تبدیل شد.
داستان زاکربرگ فقط روایت برنامهنویسی نیست که دانشگاه را ترک کرد و جوانترین میلیاردر خودساخته زمان خود شد. رشد فیسبوک با اختلاف میان بنیانگذاران، پروندههای حریم خصوصی، اتهام تقلید از یک پروژه دانشجویی، تأثیر شبکههای اجتماعی بر سیاست و سرمایهگذاری دهها میلیارد دلاری روی متاورس همراه بود.
او امروز همچنان کنترل متا، شرکت مادر فیسبوک، اینستاگرام و واتساپ را در اختیار دارد و آینده مجموعهاش را به هوش مصنوعی، عینکهای هوشمند و واقعیت افزوده گره زده است.
مارک زاکربرگ کیست؟
مارک الیوت زاکربرگ، متولد ۱۴ مه ۱۹۸۴ در وایت پلینز نیویورک، برنامهنویس، کارآفرین و مدیرعامل متا است. او فیسبوک را همراه ادواردو ساورین، داستین موسکوویتز، کریس هیوز و اندرو مککالم در دوران تحصیل در هاروارد تأسیس کرد.
فیسبوک بعدها اینستاگرام و واتساپ را خرید و به یکی از بزرگترین شرکتهای تبلیغات دیجیتال جهان تبدیل شد. زاکربرگ در سال ۲۰۲۱ نام شرکت مادر را از Facebook به Meta تغییر داد تا نشان دهد آینده شرکت را فراتر از شبکههای اجتماعی و در متاورس میبیند.
اگرچه متاورس هنوز به موفقیتی در اندازه فیسبوک نرسیده، زاکربرگ از این حوزه کاملاً عقبنشینی نکرده است. تمرکز اصلی متا در سالهای اخیر به هوش مصنوعی، مدلهای Llama، دستیار Meta AI و عینکهای هوشمند منتقل شده است.
کودکی در خانوادهای مرفه و علاقه زودهنگام به برنامهنویسی
زاکربرگ در خانوادهای تحصیلکرده و نسبتاً مرفه بزرگ شد. پدرش ادوارد دندانپزشک و مادرش کارن روانپزشک بود. مارک و سه خواهرش در دابز فری، شهری در ایالت نیویورک، زندگی میکردند.
او از دوران کودکی به رایانه علاقه داشت. پدرش برای آموزش برنامهنویسی به او یک مدرس خصوصی استخدام کرد و مارک در حدود ۱۲سالگی برنامهای به نام ZuckNet ساخت. این نرمافزار رایانه مطب پدرش را به خانه متصل میکرد و به کارکنان اجازه میداد پیامهای کوتاه برای یکدیگر ارسال کنند.
زاکربرگ در نوجوانی نرمافزاری به نام Synapse Media Player توسعه داد که عادتهای موسیقی کاربر را تحلیل میکرد. براساس زندگینامه منتشرشده از سوی دانشگاه هاروارد، مایکروسافت و AOL به این برنامه و استخدام زاکربرگ علاقه نشان دادند؛ اما او پیشنهادها را نپذیرفت و وارد دانشگاه شد.
او علاوه بر برنامهنویسی به ادبیات کلاسیک و شمشیربازی علاقه داشت. برخلاف تصویری که گاهی از او بهعنوان نوجوانی منزوی ساخته میشود، زاکربرگ تنها با رایانهها زندگی نمیکرد و در فعالیتهای مختلف مدرسه حضور داشت.
Facemash؛ پروژه جنجالی پیش از فیسبوک
زاکربرگ در سال ۲۰۰۲ وارد هاروارد شد و روانشناسی و علوم کامپیوتر خواند. شهرت او بهعنوان برنامهنویسی ماهر خیلی زود در دانشگاه گسترش یافت. او نرمافزار CourseMatch را برای کمک به انتخاب کلاسها ساخت، اما پروژه بعدیاش جنجال بسیار بیشتری ایجاد کرد.
در سال ۲۰۰۳، زاکربرگ وبسایتی به نام Facemash ایجاد کرد که تصاویر دانشجویان را در کنار یکدیگر قرار میداد و از کاربران میخواست جذابتر بودن آنها را انتخاب کنند. بخشی از تصاویر بدون اجازه از سامانههای دانشگاه برداشته شده بود.
Facemash تنها چند روز دوام آورد. هاروارد سایت را بست و زاکربرگ با اتهام نقض امنیت و حریم خصوصی روبهرو شد. این پرونده در نهایت به اخراج او منجر نشد، اما نشانهای زودهنگام از مسئلهای بود که سالها بعد نیز فیسبوک را دنبال کرد: ساخت سریع یک محصول بدون پیشبینی کامل پیامدهای استفاده از اطلاعات دیگران.
تولد TheFacebook و اختلاف بر سر ایده اصلی
کامرون و تایلر وینکلووس و دیویا نارندرا از زاکربرگ خواسته بودند در ساخت شبکهای دانشجویی به نام HarvardConnection همکاری کند. آنها بعدها مدعی شدند زاکربرگ ضمن به تأخیر انداختن پروژهشان، ایده آن را برای ساخت وبسایت خودش به کار برده است.
زاکربرگ در چهارم فوریه ۲۰۰۴، TheFacebook را با همکاری ادواردو ساورین، داستین موسکوویتز، کریس هیوز و اندرو مککالم راهاندازی کرد. ساورین بخشی از هزینههای اولیه را تأمین کرد، موسکوویتز در توسعه فنی نقش داشت، هیوز به ارتباط با کاربران کمک کرد و مککالم طراحی گرافیکی سایت را انجام داد.
شبکه ابتدا مخصوص دانشجویان هاروارد بود، اما بهسرعت به دانشگاههای دیگر گسترش یافت. گروه در تابستان ۲۰۰۴ به کالیفرنیا رفت و زاکربرگ تصمیم گرفت به هاروارد بازنگردد.
اختلاف با بنیانگذاران ConnectU سرانجام در سال ۲۰۰۸ با توافقی شامل پول نقد و سهام فیسبوک حل شد. دادگاه تجدیدنظر نیز اعتبار این توافق را تأیید کرد. چون پرونده بدون حکم نهایی درباره منشأ ایده خاتمه یافت، نمیتوان با قطعیت گفت دادگاه زاکربرگ را به «سرقت فیسبوک» محکوم کرده است.
جدایی ادواردو ساورین و ورود سرمایهگذاران
با انتقال فعالیتهای فیسبوک به کالیفرنیا، رابطه زاکربرگ و ادواردو ساورین تیره شد. ساورین در نیویورک روی جذب تبلیغات کار میکرد، درحالیکه زاکربرگ و گروه اصلی مشغول توسعه شرکت در سیلیکونولی بودند.
ساختار سهام شرکت تغییر کرد و سهم ساورین بهشدت کاهش یافت. او از فیسبوک شکایت کرد و دو طرف در سال ۲۰۰۹ با شرایطی محرمانه به توافق رسیدند. عنوان ساورین بهعنوان یکی از بنیانگذاران رسمی فیسبوک حفظ شد.
فیلم The Social Network این اختلافها را به شکلی دراماتیک نمایش داد، اما فیلم یک اثر داستانی است و نباید تمام صحنهها و انگیزههای شخصیتهای آن را واقعیت تاریخی دانست. برای نمونه، شخصیت دختری که در فیلم انگیزه اولیه زاکربرگ معرفی میشود، شخصیتی تخیلی است.
در همین دوران، شان پارکر، همبنیانگذار نپستر، به زاکربرگ در برقراری ارتباط با سرمایهگذاران سیلیکونولی کمک کرد. پیتر تیل در سال ۲۰۰۴ نخستین سرمایهگذاری خارجی مهم را در فیسبوک انجام داد و زمینه رشد سریعتر شرکت را فراهم کرد.
فیسبوک چگونه جهان را گرفت؟
فیسبوک در سال ۲۰۰۶ عضویت را برای عموم مردم باز کرد. نیوزفید، امکان اشتراک عکس و سیستم تبلیغات هدفمند، استفاده از پلتفرم را افزایش دادند. شرکت با تحلیل علایق و رفتار کاربران، تبلیغاتی دقیقتر از رسانههای سنتی به کسبوکارها ارائه میکرد.
فیسبوک در سال ۲۰۱۲ وارد بورس شد؛ عرضهای که ارزش شرکت را به بیش از ۱۰۰ میلیارد دلار رساند. همان سال، فیسبوک اینستاگرام را با قراردادی حدود یک میلیارد دلار خرید. خرید واتساپ در سال ۲۰۱۴ با مبلغ تقریبی ۱۹ میلیارد دلار، شرطبندی بزرگتری بود.
این خریدها در ابتدا بسیار گران به نظر میرسیدند، اما دو تهدید مهم را از مسیر فیسبوک کنار زدند. اینستاگرام به یکی از محبوبترین شبکههای اجتماعی جهان تبدیل شد و واتساپ نیز جایگاه خود را بهعنوان پیامرسانی جهانی حفظ کرد.
زاکربرگ برخلاف مدیران بسیاری از شرکتهای بورسی، بهواسطه سهامی با حق رأی بیشتر، کنترل مؤثر متا را حفظ کرده است. این ساختار به او اجازه میدهد پروژههای بلندمدت و پرهزینه را حتی در صورت مخالفت بخشی از سرمایهگذاران ادامه دهد؛ اما میزان پاسخگویی او را نیز به موضوعی بحثبرانگیز تبدیل کرده است.
کمبریج آنالیتیکا؛ بحرانی که اعتماد به فیسبوک را تغییر داد
در سال ۲۰۱۸ مشخص شد شرکت مشاوره سیاسی کمبریج آنالیتیکا به اطلاعات دهها میلیون کاربر فیسبوک دسترسی پیدا کرده است. دادهها ابتدا از طریق یک برنامه ظاهراً پژوهشی جمعآوری شده بودند، اما فقط به شرکتکنندگان محدود نمیشدند و اطلاعات دوستان آنها را نیز در بر میگرفتند.
زاکربرگ برای پاسخگویی در کنگره آمریکا حاضر شد و پذیرفت فیسبوک مسئول حفاظت بهتر از اطلاعات کاربران است. این بحران نشان داد مدل تجاری مبتنی بر جمعآوری داده چگونه میتواند در مقیاسی گسترده پیامد سیاسی و اجتماعی ایجاد کند.
کمیسیون تجارت فدرال آمریکا در سال ۲۰۱۹ فیسبوک را به پرداخت جریمه بیسابقه پنج میلیارد دلاری و اجرای محدودیتهای جدید حریم خصوصی ملزم کرد. براساس بیانیه رسمی FTC، فیسبوک کاربران را درباره میزان کنترلشان بر اطلاعات شخصی گمراه کرده و دستور پیشین این نهاد را نقض کرده بود.
انتقادها به حریم خصوصی محدود نماندند. نقش فیسبوک در گسترش اطلاعات نادرست، نفرتپراکنی، قطبیشدن سیاسی و آسیبهای احتمالی اینستاگرام برای نوجوانان نیز زیر سؤال رفت. متا میگوید میلیاردها دلار برای ایمنی و تعدیل محتوا هزینه کرده است؛ منتقدان معتقدند مدل تجاری شرکت همچنان محتوایی را پاداش میدهد که توجه و واکنش شدید کاربران را جلب کند.
تغییر نام فیسبوک به متا؛ بزرگترین شرطبندی زاکربرگ
زاکربرگ در اکتبر ۲۰۲۱ نام شرکت مادر را از فیسبوک به متا تغییر داد. او متاورس را نسل بعدی اینترنت معرفی کرد؛ محیطی سهبعدی که کاربران در آن با هدست یا عینک هوشمند کار، بازی و ارتباط برقرار میکنند.
متا میلیاردها دلار در هدستهای Quest، واقعیت مجازی، واقعیت افزوده و پلتفرم Horizon سرمایهگذاری کرد. بخش Reality Labs سالها زیانهای سنگینی ثبت کرد و پذیرش عمومی متاورس بسیار کندتر از پیشبینی زاکربرگ بود.
کاهش ارزش سهام شرکت در سال ۲۰۲۲ فشار زیادی بر او وارد کرد. متا سپس هزاران شغل را حذف کرد و زاکربرگ سال ۲۰۲۳ را «سال بهرهوری» نامید. کسبوکار تبلیغات شرکت دوباره تقویت شد، اما متاورس هنوز نتوانسته هزینههای عظیم خود را جبران کند.
این شکست نسبی به معنای پایان کامل پروژه نیست. متا همچنان روی عینکهای هوشمند و واقعیت ترکیبی کار میکند، ولی هوش مصنوعی به مرکز اصلی برنامههای شرکت تبدیل شده است.
چرخش به هوش مصنوعی و «فراهوش شخصی»
متا خانواده مدلهای هوش مصنوعی Llama و دستیار Meta AI را توسعه داده است. برخلاف بسیاری از رقبا، شرکت بخشهایی از مدلهای خود را با مجوز نسبتاً باز در اختیار توسعهدهندگان قرار داد؛ هرچند این مدلها با تعریف کلاسیک نرمافزار متنباز کاملاً منطبق نیستند.
در سال ۲۰۲۵، زاکربرگ Meta Superintelligence Labs را راهاندازی کرد و با پیشنهادهای مالی بزرگ به جذب پژوهشگران هوش مصنوعی پرداخت. متن رسمی نشست مالی متا نشان میدهد این واحد، گروههای مدلهای پایه، محصولات هوش مصنوعی و پژوهش FAIR را در ساختاری مشترک قرار داده است.
تصور زاکربرگ این است که کاربران در آینده یک هوش مصنوعی شخصی در تلفن، عینک یا برنامههای متا داشته باشند. منتقدان میپرسند دستیاری که به پیامها، روابط و علایق فرد دسترسی دارد، در نهایت به نفع کاربر عمل میکند یا مدل تبلیغاتی متا.
تا سپتامبر ۲۰۲۶، زاکربرگ همچنان مدیرعامل، رئیس هیئتمدیره و سهامدار کنترلکننده متا است. او اکنون باید ثابت کند سرمایهگذاری عظیم روی هوش مصنوعی و ابزارهای پوشیدنی، سرنوشتی متفاوت از موج اولیه متاورس خواهد داشت.
شخصیت و سبک مدیریت مارک زاکربرگ
زاکربرگ در سالهای نخست با شعار «سریع حرکت کن و چیزها را خراب کن» شناخته میشد. این عبارت فرهنگ ساخت سریع محصول را تقویت کرد، اما با بزرگشدن فیسبوک، هزینه خرابکردن نیز افزایش یافت. تصمیمی که در یک استارتاپ کوچک آزمایش محسوب میشد، در شرکتی با میلیاردها کاربر میتوانست بر انتخابات، امنیت و سلامت روان تأثیر بگذارد.
از مصاحبههای او میتوان دریافت که به اهداف بلندمدت و کنترل مسیر محصول اهمیت زیادی میدهد. او پس از شکست یا انتقاد عمومی بهندرت پروژه اصلی را فوراً کنار میگذارد و ترجیح میدهد ساختار شرکت را برای ادامه آن تغییر دهد.
زاکربرگ در سالهای اخیر تصویر عمومی خود را نیز تغییر داده است. پوشش رسمیتر، فعالیت در ورزشهای رزمی، حضور بیشتر در پادکستها و گفتوگوهای طولانیتر، جای تصویر مدیر کمحرف با تیشرت خاکستری را گرفتهاند. بااینحال، تغییر ظاهر را نباید معادل تغییر کامل سیاستها و ساختار قدرت متا دانست.
همسر و خانواده مارک زاکربرگ
زاکربرگ در سال ۲۰۰۳ در هاروارد با پریسیلا چان آشنا شد. چان پزشک متخصص کودکان است و این دو در سال ۲۰۱۲، یک روز پس از ورود فیسبوک به بورس، ازدواج کردند. آنها سه دختر دارند.
این زوج در سال ۲۰۱۵ ابتکار Chan Zuckerberg Initiative را تأسیس کردند و گفتند قصد دارند در طول زندگی خود ۹۹ درصد سهام فیسبوکشان را برای اهداف اجتماعی اختصاص دهند. این مجموعه برخلاف یک بنیاد خیریه سنتی، در قالب شرکت با مسئولیت محدود اداره میشود؛ بنابراین میتواند علاوه بر کمکهای بلاعوض، سرمایهگذاری و فعالیت سیاستگذاری نیز انجام دهد.
این ساختار انعطاف بیشتری ایجاد میکند، اما منتقدان معتقدند شفافیت و پاسخگویی آن با مؤسسات خیریه عمومی یکسان نیست. فعالیتهای مجموعه بر پژوهشهای زیستپزشکی، آموزش و توسعه ابزارهای علمی متمرکز بودهاند.
فکتهای جالب درباره مارک زاکربرگ
- نام کامل او مارک الیوت زاکربرگ است.
- نخستین شبکه پیامرسانش ZuckNet نام داشت.
- او در هاروارد روانشناسی و علوم کامپیوتر میخواند.
- Facemash پیش از فیسبوک ساخته شد و بهدلیل استفاده بدون اجازه از تصاویر تعطیل شد.
- فیسبوک پنج بنیانگذار رسمی دارد و محصول انفرادی زاکربرگ نبود.
- نام اولیه سایت TheFacebook بود.
- پیتر تیل نخستین سرمایهگذار خارجی مهم فیسبوک بود.
- زاکربرگ تحصیل در هاروارد را به پایان نرساند، اما در سال ۲۰۱۷ مدرک افتخاری این دانشگاه را دریافت کرد.
- او برای مقابله با ضعف بینایی رنگ قرمز و سبز، رنگ آبی را برای طراحی اولیه فیسبوک مناسب میدانست.
- زاکربرگ به زبان ماندارین علاقه نشان داده و در چند رویداد به این زبان صحبت کرده است.
- او به ورزش جوجیتسو و هنرهای رزمی ترکیبی میپردازد.
- قدرت رأی سهام زاکربرگ به او اجازه میدهد کنترل متا را بدون داشتن اکثریت ارزش اقتصادی سهام حفظ کند.
میراث مارک زاکربرگ
زاکربرگ ارتباطات انسانی را در مقیاسی بیسابقه گسترش داد، اما همان شبکهها به ابزار انتشار اطلاعات نادرست، نظارت تبلیغاتی و دستکاری افکار عمومی نیز تبدیل شدند. او به کسبوکارهای کوچک امکان داد به مشتریان جهانی برسند، درحالیکه شرکتی ساخت که حجم عظیمی از اطلاعات رفتاری کاربران را در اختیار دارد.
داستان زندگی او هنوز به پایان نرسیده است. زاکربرگ پس از تبدیل یک فهرست دانشجویی به امپراتوری شبکههای اجتماعی، ابتدا آینده خود را روی متاورس شرطبندی کرد و سپس بخش بزرگی از منابع متا را به هوش مصنوعی اختصاص داد.
پرسش مهم دیگر این نیست که آیا مارک زاکربرگ بر جهان تأثیر گذاشته است؛ بلکه این است که فناوری بعدی او چگونه استفاده خواهد شد و چه کسی قدرت کنترل آن را در اختیار خواهد داشت.
