شرکت فضایی Astrolab قصد دارد با ارسال ماه‌نورد FLIP به سطح ماه، زمینه اجرای مدل‌های زبانی بزرگ هوش مصنوعی را در یکی از سخت‌ترین محیط‌های فضایی فراهم کند. این ربات به کامپیوتر پیشرفته Spaceborne Computer-4 ساخت شرکت HPE مجهز خواهد شد که برای پردازش اطلاعات و اجرای برنامه‌های هوش مصنوعی در فضا طراحی شده است.
براساس بیانیه رسمی HPE در ۲۰ اکتبر ۲۰۲۶ و اطلاعات منتشرشده از سوی ناسا، هدف اصلی مأموریت بررسی امکان اجرای پردازش‌های پیشرفته روی سطح ماه، کاهش وابستگی به ارتباطات زمینی و افزایش استقلال ربات‌های فضایی است. ماه‌نورد FLIP قرار است در مأموریتی برنامه‌ریزی‌شده برای اواخر سال ۲۰۲۶ به نزدیکی قطب جنوب ماه فرستاده شود.
ماه‌نورد FLIP چیست و چه مأموریتی دارد؟
ماه‌نورد FLIP که نام آن مخفف FLEX Lunar Innovation Platform است، یک ربات اکتشافی ساخت شرکت آمریکایی Astrolab محسوب می‌شود.
این ماه‌نورد حدود ۴۸۰ کیلوگرم وزن دارد و برای حرکت روی سطح ناهموار ماه طراحی شده است. چرخ‌های انعطاف‌پذیر آن به ربات کمک می‌کنند روی خاک و سنگ‌های سطح ماه حرکت کند.
براساس گزارش‌های منتشرشده، FLIP حدود ۲۰ محموله علمی و فناوری را حمل خواهد کرد که شامل تجهیزات نقشه‌برداری سه‌بعدی، حسگرهای بررسی محیط و سامانه‌های محاسباتی پیشرفته هستند.
این مأموریت علاوه بر جمع‌آوری داده‌های علمی، فرصتی برای آزمایش فناوری‌هایی است که می‌توانند در نسل‌های آینده خودروهای ماه‌نورد و برنامه‌های اکتشافی آرتمیس استفاده شوند.
اولین مدل‌های زبانی بزرگ روی سطح ماه اجرا می‌شوند
یکی از مهم‌ترین بخش‌های مأموریت FLIP، آزمایش اجرای مدل‌های زبانی بزرگ یا LLM روی سطح ماه است.
مدل‌های زبانی معمولاً با چت‌بات‌هایی مانند ChatGPT و Claude شناخته می‌شوند؛ اما کاربرد آن‌ها می‌تواند فراتر از گفت‌وگو با کاربران باشد.
در این مأموریت، قرار است مدل‌های هوش مصنوعی برای تحلیل اطلاعات علمی، پردازش داده‌های تصویری و استخراج نتایج کاربردی از اطلاعات جمع‌آوری‌شده استفاده شوند.
HPE اعلام کرده آزمایش‌ها شامل استفاده از روش تولید پاسخ مبتنی بر بازیابی اطلاعات یا RAG، تحلیل تصاویر و پردازش داده‌های حسگر LiDAR خواهند بود.
هدف این است که بخشی از تحلیل اطلاعات مستقیماً روی ماه انجام شود و نیازی نباشد تمام داده‌های خام برای پردازش به زمین ارسال شوند.
کامپیوتر Spaceborne Computer-4 چه ویژگی‌هایی دارد؟
قلب پردازشی این مأموریت، کامپیوتر Spaceborne Computer-4 ساخت شرکت Hewlett Packard Enterprise است.
این سیستم برای اجرای محاسبات پیشرفته در محیط فضایی طراحی شده و از پردازنده مرکزی ۶۴ بیتی و پردازنده گرافیکی برای انجام عملیات پردازشی موازی استفاده می‌کند.
کامپیوتر جدید برخلاف بسیاری از سامانه‌های فضایی سنتی، بر استفاده از سخت‌افزار محاسباتی پیشرفته همراه با روش‌های نرم‌افزاری افزایش پایداری تکیه دارد.
این روش به سیستم اجازه می‌دهد مشکلات احتمالی ناشی از تابش‌های فضایی را شناسایی کند و در صورت نیاز، شرایط کاری قطعات را تغییر دهد.
HPE پیش‌تر نسل‌های دیگری از کامپیوترهای Spaceborne را در ایستگاه فضایی بین‌المللی آزمایش کرده بود. در سال ۲۰۲۵ نیز مدل زبانی Llama 3.2 در یکی از پروژه‌های پردازشی این شرکت در ایستگاه فضایی اجرا شد.
بااین‌حال، اجرای چنین فناوری‌هایی روی سطح ماه به دلیل شرایط محیطی متفاوت، چالش‌های جدیدی ایجاد می‌کند.
هوش مصنوعی چگونه به مسیریابی ماه‌نورد کمک می‌کند؟
یکی از کاربردهای مهم پردازش محلی، تحلیل تصاویر دوربین‌ها و داده‌های LiDAR برای شناخت محیط اطراف ربات است.
LiDAR با استفاده از پرتوهای لیزر، اطلاعاتی درباره فاصله اجسام و شکل محیط جمع‌آوری می‌کند و امکان ساخت نقشه سه‌بعدی از سطح ماه را فراهم می‌سازد.
ترکیب این داده‌ها با الگوریتم‌های هوش مصنوعی می‌تواند به شناسایی موانع، بررسی مسیرهای قابل‌عبور و تحلیل ویژگی‌های زمین کمک کند.
این قابلیت اهمیت زیادی دارد؛ زیرا ماه‌نوردها برخلاف خودروهای زمینی نمی‌توانند برای تعیین موقعیت خود از سامانه GPS معمولی استفاده کنند.
آزمایش‌های مأموریت FLIP قرار است مشخص کنند پردازش پیشرفته روی خود ربات تا چه اندازه می‌تواند در تصمیم‌گیری و ناوبری فضایی مفید باشد.
چرا پردازش اطلاعات روی ماه اهمیت دارد؟
ارتباط میان زمین و ماه با تأخیر همراه است و پهنای باند ارتباطی نیز محدودیت‌هایی دارد.
در مأموریت‌های فضایی، ارسال حجم زیادی از تصاویر و داده‌های خام به زمین می‌تواند زمان‌بر باشد. همچنین ربات‌ها همیشه امکان دریافت فوری دستورهای جدید را ندارند.
اگر ماه‌نورد بتواند بخشی از داده‌ها را در محل تحلیل کند، اطلاعات مهم‌تر و خلاصه‌تری به مرکز کنترل ارسال خواهد شد.
این رویکرد که پردازش لبه‌ای یا Edge Computing نام دارد، می‌تواند در آینده به افزایش استقلال ربات‌های فضایی کمک کند.
مزیت آن در مأموریت‌های دورتر، مانند سفر به مریخ، بیشتر خواهد بود؛ زیرا تأخیر ارتباطی میان زمین و مریخ در برخی شرایط به حدود ۲۰ دقیقه در مسیر یک‌طرفه می‌رسد.
چالش اجرای هوش مصنوعی در شرایط سخت ماه
سطح ماه محیطی بسیار دشوار برای تجهیزات الکترونیکی است. تغییرات شدید دما، تابش‌های فضایی و نبود جو محافظ، عملکرد سخت‌افزارها را با خطر مواجه می‌کنند.
در نزدیکی قطب جنوب ماه، بعضی مناطق در معرض تابش خورشید قرار دارند و مناطق دیگر ممکن است برای مدت طولانی در سایه باقی بمانند.
کامپیوتر Spaceborne Computer-4 باید در چنین شرایطی عملکرد پایدار داشته باشد و مصرف انرژی و دفع حرارت آن نیز مدیریت شود.
از طرف دیگر، مدل‌های زبانی ممکن است اطلاعات نادرست تولید کنند. به همین دلیل، آزمایش موفق این فناوری به معنای واگذاری کامل تصمیم‌های حساس ناوبری به هوش مصنوعی نخواهد بود.
هدف اولیه مأموریت، سنجش قابلیت اطمینان سیستم و ارزیابی کاربردهای احتمالی آن در مأموریت‌های آینده است.
زمان پرتاب ماه‌نورد FLIP چه موقع است؟
براساس برنامه اعلام‌شده از سوی ناسا و Astrolab، ماه‌نورد FLIP قرار است در اواخر سال ۲۰۲۶ با مأموریت فرودگر Griffin Mission One به ماه فرستاده شود.
این ربات پس از رسیدن به سطح ماه، تجهیزات علمی و سامانه‌های پردازشی خود را آزمایش خواهد کرد.
HPE همچنین قصد دارد نخستین آزمایش‌های سنجش عملکرد محاسبات پیشرفته را روی سطح ماه اجرا کند تا مشخص شود چنین سامانه‌هایی در محیط واقعی ماه چه عملکردی دارند.
در صورت موفقیت، نتایج این پروژه می‌توانند در طراحی زیرساخت‌های محاسباتی آینده برای پایگاه‌های ماه، ربات‌های اکتشافی و مأموریت‌های فضایی دوردست استفاده شوند.
بااین‌حال، تاریخ دقیق پرتاب و موفقیت فرود و آزمایش‌های هوش مصنوعی هنوز قطعی نیستند.
دیدگاه‌ها